Tematem wystawy są dawne i współczesne inicjały. Na wystawie znalazły się przykłady inicjałów od występujących w piętnastowiecznych rękopisach, aż po stosowane we współczesnej typografii.

Cele ogólne:

• rozwijanie zainteresowań uczniów;
• uczenie istnienia w kulturze;
• kształtowanie postawy szacunku dla dziedzictwa kulturowego;
• zaznajomienie uczniów klas IV-VI z historią inicjałów;
• wskazanie różnic między inicjałami w tekstach rękopiśmiennych, występujących już od V wieku a inicjałami we współczesnych drukach;

Cele operacyjne:

Uczeń umie:

• odpowiednio zachować się podczas zwiedzania wystawy;
• słuchać wypowiedzi innych;
• przedstawić wiedzę zdobytą po obejrzeniu wystawy (w formie wypowiedzi ustnej);
• wyjaśnić, w jaki sposób ozdabiano księgi rękopiśmienne, a w jaki sposób ozdabia się druki współczesne;
• zdefiniować pojęcia inicjał, iluminator, typograf, bordiura, ornament;
• docenić pracę iluminatorów i typografów;
• wykonać kompozycję składającą się z 2 liter oraz motywów dekoracyjnych;

Na ekspozycji obok plansz z inicjałami i ilustracjami pochodzącymi ze zbiorów prywatnych znalazły się książki, będące własnością biblioteki szkolnej i Miejskiej Biblioteki Publicznej oraz informacje z internetu.

Zgromadzone zbiory podzieliłam na kilka działów:

Tablica 1: Informacje o inicjałach pochodzące z Encyklopedii Wiedzy o Książce oraz Małej encyklopedii dla nastolatków; przykłady inicjałów ozdobionych motywami roślinnymi.

Tablica 2: Czarno-białe przykłady inicjałów tzw. figuralnych - postaci ludzi w różnych sytuacjach; inicjały, w których dekoracje oplatają literę także z zewnątrz, stanowiąc w ten sposób jednocześnie jej tło. Połączenie litery z dekoracją tworzy harmonijną całość.

Tablica 3: Inicjały z ciekawymi motywami dekoracyjnymi; na tle floratury lub ornamentów geometrycznych znajduje się biała lub czarna litera (prosta, drukowana, bez ozdób).

Tablica 4: Średniowieczne ilustracje, na których widać dzieła iluminatorów: kolorowe inicjały przechodzące w bordiurę, litery inicjałowe z wbudowanymi miniaturami lub ozdobione płatkami złota; graduały i antyfony z kolorowymi inicjałami pochodzące z klasztoru w Tyńcu (materiały z internetu); inicjały figuralne - postaci ludzi i zwierząt przedstawione w takiej pozycji, że tworzą literę (pochodzące z dokumentów królów: Zygmunta III Wazy i Jana Sobieskiego, ze zbiorów dokumentów pergaminowych).

Tablica 5: Informacje o grafikach i typografach (m.in. Morris William), którzy projektując ilustracje i ornamenty, podnosili proces wytwarzania książek do rangi sztuki; kserokopie inicjałów średniowiecznych i secesyjnych; Mowa inicjałów - pierwsze litery imienia i nazwiska mówiące o charakterze posiadacza owego inicjału - forma zabawy psychologicznej w żartobliwy sposób traktująca inicjały.

Plansza na sztalugach: Typografia - zasady składu tekstu, inicjał - dobry początek (informacje i przykłady z internetu): właściwe pozycjonowanie, nie powtarzanie tej samej litery jako inicjału na tej samej stronie, inicjał opuszczony, podniesiony, obramowany, nachodzący.

Szafa i gabloty: Książki otwarte na reprodukcjach stron, na których znajduje się kilka elementów zdobniczych tj. pierwsza litera, czyli inicjał rozpoczynający stronę lub rozdział, mała ilustracja, czyli iluminacja zwana miniaturą, przedstawiająca daną scenę oraz cały tekst otoczony obramowaniem np. roślinnym czyli bordiurą.

Uczniowie po zwiedzeniu wystawy wzięli udział w konkursie plastycznym na najbardziej oryginalne inicjały, będące pierwszymi literami ich imienia i nazwiska.

Joanna Sikora
Sosnowiec, Szkoła Podstawowa nr 10

Bibliografia:

• Bem S.: Inicjały gotyckie - starokościelne. Wzory pism. Warszawa 1970.
• Bohonos-Zagórska M.: Inkunabuły w zbiorach polskich. Warszawa 1979.
• Brookfield K.: Pismo.Warszawa 1996. ISBN 8321337678
• Iljin M.: Czarno na białym. Warszawa 1949.
• Jarzębowski L.: Biblioteka Mikołaja Kopernika. Toruń 1971.
• Przyłubski F.: Wokół książki. Warszawa 1975.
• Szyndler B.: I książki mają swoją historię. Warszawa 1982. ISBN 8320533767
• Kopřiva M. (wybrał i uporządkował): Typoornamenty. Praga 1990. ISBN 809001920x

Dokumenty elektroniczne:

• Benedyktyńskie Opactwo Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tyńcu - księgozbiór. [dostęp 15 października 2004 r.]. http://www.wsp.krakow.pl/whk/biblioteki/tyniec
• Zasady składu tekstu. Inicjały i ich współczesne wykorzystanie. [dostęp 15 października 2004 r.]. http://www.kentype.pl/typografia/initials.html