Drodzy Czytelnicy!

Wiek XX, obfitujący w wydarzenia tragiczne i o epokowym znaczeniu we wszystkich dziedzinach życia i myśli ludzkiej, dokonał również przełomu w sposobie... widzenia. Paralelizm zachodzący pomiędzy stanem wiedzy naukowej a chociażby sposobem obrazowania w sztukach pięknych znalazł wyraz w przeobrażeniach. Jak w XIX wieku odkrycia w zakresie optyki zbiegły się z doświadczeniami impresjonistów, tak w pierwszych latach wieku XX szerokie zainteresowanie czwartym wymiarem (ach, ten Einstein) doprowadziło do powstania w matematyce i fizyce czterowymiarowej czasoprzestrzeni, a równocześnie wywarło wpływ na poszukiwania kubistów i futurystów. Później o tych dwóch kierunkach mówiono, że rozpoczęły historię sztuki awangardowej.

Czy w dziedzinie edukacji też mamy awangardę? Możemy przecież przyjąć, że wszystkie osiągnięcia, a w niektórych wypadkach także same dążenia do... radykalizmu formalnego wynikającego czy to ze światopoglądu, czy z młodości (jednakże nie o wiek nam chodzi, lecz o ducha, o umysł) a przede wszystkim z odwagi prowadzenia stałej walki o nowe wartości, niezależnie od koniunktury oświatowej, piętrzących się trudności i częstokroć braku zrozumienia - nazwać możemy awangardą.

Bycie w awangardzie cechują zawsze nowe poszukiwania, odważne eksperymenty, dążenie do przekroczenia utartych form. Pewnie, że nie wszystkie jej osiągnięcia bywają na miarę edukacyjnych arcydzieł, część z nich pozostaje w sferze prób interesujących potem jedynie badaczy. Nieodzownym jednakże atrybutem jest dokonywanie wyłomu w starym, przyjętym sposobie myślenia. Życie awangardowego nauczyciela w dwójnasób do łatwych nie należy. Po pierwsze "obyś cudze dzieci uczył" stanowi ogólnie znaną barykadę, a tu jeszcze etykietki burzyciela, wyłamującego się z szeregów, wzlatującego Ikara... Ale mimo ostrzy krytyki z równych szeregów rodzi się alternatywa, której już nie można ominąć, bo każda próba zignorowania jej sprowadza nieuchronnie przeciwników na wsteczne pozycje.

Janusz Korczak także był oceniany przez współczesnych za dziwaka, nawet ostro potępiany, a dziś... jest już klasykiem wychowania. A Henryk Jordan z tymi "przerażającymi" pomysłami wietrzenia sal lekcyjnych? "Sztuka edukacyjnej awangardy" bywa na pewno trudna w percepcji, przestaje jednak być dziwaczna, kiedy pozna się jej dzieje, jej inspiracje i dążenia. Wówczas staje się jasne, że szokujące nowatorstwo pedagogiczne było często kontynuacją wcześniej rozpoczętych procesów, odpowiedzią lub przeciwstawieniem się dawniejszym rozwiązaniom. Tak dziś oceniamy Celestyna Freineta, Marię Montessori, często już nawet bezwiednie stosujemy na lekcjach pomysły zaczerpnięte od Rudolfa Steinera.

Bycie nauczycielem awangardowym (nowatorem) nie zostaje zwykle nagradzane "na salonach", nie znajduje uznania u rodziców i wymaga niezależności (a dokładniej - odporności) duchowej. Ale kiedy po trzydziestu latach spotkamy na ulicy tego wiercącego się Jasia z ostatniej ławki pod oknem, który mówi: "Wiem, że byłem urwisem, ale dzięki pani pamiętam do dziś jak napisać gżegżółka...", tonogi miękną, łza się kręci, a ówczesny nowator w jednej chwili staje się legendą! I takiej chwili nie kupimy za żadne skarby tego świata.

Marcin Paszkowski

Tomasz Szymański