Stan umiejętności pisania u dzieci w kształceniu zintegrowanym jest, ogólnie mówiąc, niezadowalający. W kształtach liter, jak i w sposobach łączenia, występują odchylenia od wzorów liter, poszczególne litery (elementy liter) są odrywane - dzieci nie piszą w sposób wiązany, naruszana jest zasada proporcjonalności pisma, uczniowie nie przestrzegają jednakowych odstępów między literami.

W metodyce nauczania początkowego omawiane są różne sposoby nauczania kształtnego pisania. Barbara Sawa dzieli ćwiczenia doskonalące technikę pisania na 10 grup:

• Odrysowywanie przez pergamin początkowo prostych kształtów, potem coraz bardziej złożonych;
• Robienie liter z drutu i układanie figur geometrycznych;
• Pisanie po śladzie;
• Obrysowywanie konturów;
• Wycinanie liter z makulatury;
• Pisanie liter drukowanych, a obok pisanych;
• Kopiowanie wyrazów i zdań;
• Obrysowywanie liter;
• Drukowanie liter za pomocą stępki, potem pisanie ręczne;
• Pisanie w zeszycie wzoru danego wyrazu.

Od doświadczenia nauczyciela oraz jego troski o pismo dzieci zależeć będzie stosowanie odpowiednich metod, a także organizowanie właściwych ćwiczeń.

Organizując pracę nad ćwiczeniami kaligraficznymi należy pamiętać, iż nauka pisania przebiega następującymi etapami:

• etap schematów liter i ich połączeń,
• etap modyfikacji pisma,
• etap pisma zindywidualizowanego.

Warunkiem osiągnięcia należytej jakości pisma jest:

• rygorystyczne przestrzeganie ustalonego wzoru i sposobu kreślenia litery;
• zwracanie uwagi na miejsce rozpoczynania i kończenia pisania;
• orientowanie dziecka, z ilu i jakich elementów składa się litera oraz jak się ją pisze ruchem ciągłym;
• odpowiednie łączenie liter.

Nie można pozostawić ćwiczeń doskonalących graficzną stronę pisma naszych uczniów samorzutnemu rozwojowi, lecz trzeba nimi kierować i nabrać przekonania o ich celowości. A zatem, należy opracować plan (dokonać podziału materiału na poszczególne jednostki metodyczne, na których można ćwiczyć różne umiejętności) oraz wyznaczyć dni, ewentualnie określić ile razy w tygodniu będzie prowadzona kaligrafia. Zaleca się, aby ćwiczenia odbywały się dwa razy tygodniowo i trwały od 20 do 25 minut.

O ile w klasie I dążymy do tego, aby nauczyć dziecko prawidłowego kreślenia liter, właściwego ich łączenia i rozmieszczania, o tyle w klasach II i III doskonalimy umiejętności kaligraficzne uczniów. Uczenie dzieci w młodszym wieku szkolnym pisania jest niezmiernie ważnym i trudnym elementem procesu dydaktyczno - wychowawczego. Jeżeli pismo będzie mało czytelne, niespoiste i nieestetyczne, może wpływać to negatywnie na opanowanie przez uczniów umiejętności językowych. Dlatego też nauczyciele kształcenia zintegrowanego powinni dostrzegać konieczność organizowania ćwiczeń w kształtnym pisaniu.

Oto przykłady jednostek metodycznych realizowanych w czasie zajęć zintegrowanych.

Klasa II

Temat: Ćwiczenia w prawidłowym łączeniu sz, cz, rz. Wyrazy zdrobniałe.

Przebieg zajęć:

• Czynności organizacyjno porządkowe.
• Podanie celu ćwiczeń w kształtnym pisaniu:
• Na dzisiejszej lekcji zwrócimy szczególną uwagę na łączenie liter w dwuznakach sz-, cz-, rz-.
• Przystąpienie do ćwiczeń w kształtnym pisaniu:
  • pokaz i omówienie wzoru połączeń ze szczególnym zwróceniem uwagi na pisanie jednym ciągiem bez odrywania ręki (sz-, cz-, rz-);
  • próba pisania tych połączeń palcem w powietrzu, na ławce, na płytkach PCV;
  • flamastrem;
  • pokaz pisania z połączeniem liter w wyrazach (ćwiczenia przygotowawcze):
    rzeka, rzepa, żołnierz, czapka, szalik, szczotka, czepek;
  • przygotowanie zeszytów i ułożenie ich prawidłowo na ławce;
  • zwrócenie uwagi na prawidłową postawę przy pisaniu (nogi prosto, łokcie lekko zwisają, odległość oczu od pulpitu 30 - 40cm).
• Praca samodzielna - pisanie w zeszytach:
  • zapisanie w zeszycie: Łączymy poprawnie dwuznaki sz, cz, rz;
  • pisanie wyrazów w zeszytach;
  • dopisywanie wyrazów zdrobniałych rzeka - rzeczka itd.
• Kontrola i ocena pracy uczniów (słowna lub pisemna).
• Zakończenie zajęć.

Klasa III

Temat: Różne sposoby łączenia liter ze szczególnym uwzględnieniem połączeń typu: re, be, we, br, bn. Dobieranie rzeczowników do przymiotników.

Przebieg zajęć:

• Czynności organizacyjno porządkowe. Przygotowanie przyborów, przypomnienie o prawidłowej postawie przy pisaniu.
• Podanie celu ćwiczeń (poprawne łączenie liter ze szczególnym uwzględnieniem połączeń typu: -re, -be, -we, -br, -bn).
• Pokaz i omówienie wzoru połączeń ze zwróceniem uwagi na pisanie jednym ciągiem: -re, -be, -we, -br, -bn. Zwrócenie uwagi na konieczność obniżenia w tych literach węzełka przy ich łączeniu z e.
• Próba pisania tych połączeń palcem w powietrzu, na ławce, na tablicy, na kartce po śladzie.
• Samodzielne pisanie:
  • przygotowanie zeszytów i prawidłowe ułożenie na ławce;
  • zwrócenie uwagi na prawidłową postawę przy pisaniu;
  • zapisanie w zeszycie: Poprawnie łączymy litery re, be, we, br, bn.
• Wyszukiwanie wyrazów (spośród umieszczonych na tablicy) zawierających połączenia typu -re, -be,- we, -br, -bn: stare, słabe, stalowe, srebrne, drobne.
• Pisanie wyrazów z wymienionymi połączeniami w zeszytach.
• Dobieranie rzeczowników do powyższych przymiotników (ustne lub pisemne).
• Kontrola - w czasie pracy pisanie słabszym uczniom trudniejszych połączeń.
• Ocena pracy uczniów.
• Podsumowanie i zakończenie zajęć.

Literatura:

1. Adamek I., Kulczycki J.: Kształcenie umiejętności kształtnego pisania w klasach I-III. Życie Szkoły 1998 nr 1.
2. Sawa B.: Jeżeli dziecko źle czyta i pisze. Warszawa: WSiP, 1980.
3. Wąsowska K.: O ćwiczeniach w kształtnym pisaniu w klasach I-III. Życie Szkoły 1986 nr 9.
4. Wróbel T.: Pismo i pisanie w nauczaniu początkowym. Warszawa: WSiP 1978.
5. Wróbel T.: Ćwiczenia w kształtnym pisaniu.(W:) S. Aleksandrzak: Przewodnik metodyczny do nauczania języka polskiego w klasie II. Warszawa: WSiP, 1982.

Beata Tkacz
Nowe Miasto n/Pilicą

Autorka jest nauczycielką nauczania zintegrowanego w Publicznej Szkole Podstawowej im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Nowym Mieście n/ Pilicą.