Pedagogizacja rodziców

Od kilku lat w mediach, głównie w telewizji, pojawiają się sygnały dotyczące niewłaściwych zachowań dzieci i młodzieży. Niektóre z nich są szczególnie nagłaśniane. Bardzo często jednak telewizja emituje filmy czy bajki dla dzieci, w których dominuje agresja. Skargi dotyczące agresji dzieci i młodzieży, a także trudności poradzenia sobie z nimi nie są zjawiskiem nowym. W codziennych sytuacjach spotykamy się przecież z agresją.

W postępowaniu pedagogicznym zarówno nauczycieli, wychowawców i rodziców, ważne jest, aby nauczyć dzieci panowania nad emocjami, agresywnymi impulsami oraz zawierać zadowalające kontakty z rówieśnikami i innymi ludźmi.

Czym jest agresja?

E. Aronson definiuje akt agresji jako "zachowanie mające na celu wyrządzenie szkody lub przykrości". W analizie agresji zwraca się zwykle uwagę na jej następstwa (efekty) i źródła (motywacje). Agresja może przybierać formy fizyczne i psychiczne.

Agresja fizyczna - wyraża się w biciu kogoś lub znęcaniu się nad kimś, to wymuszanie pieniędzy, zamykanie, niszczenie własności.

Agresja psychiczna - to ubliżanie, przezywanie, wyśmiewanie, grożenie, ośmieszanie, plotkowanie, namawianie się, szantaż, obrażanie.

Dzieci, które mają zaspokojoną potrzebę bezpieczeństwa w swoich rodzinach, są mniej agresywne i lepiej radzą sobie z emocjami. Gdy otaczane są miłością i zainteresowaniem, mają mało powodów do agresji i wrogości. Uciekają się do agresji wtedy, gdy się boją, są osamotnione lub gdy mają silną potrzebę akceptacji czy zwrócenia na siebie uwagi.

Jeżeli rodzice są konsekwentni w stosowaniu dyscypliny, dzieci mają mniejsze tendencje do zachowań agresywnych i przemocy.

Do innych relacji wewnątrz rodziny, które mają wpływ na tworzenie modelu zachowań agresywnych należy zaliczyć:

• brak jasnego przekazu co jest dobre, a co złe,
• wychowanie w duch "dziecko nie ma głosu",
• kryzysy domowe (kłótnie, rozwód rodziców),
• podwójne wzorce zachowań (co innego się mówi, co innego się robi),
• gorący temperament samego dziecka.

Dlaczego dzieci zachowują się agresywnie?

Na powstanie zachowań agresywnych ważny wpływ ma otoczenie. Dzieje się tak gdy:

• dzieci często mają do czynienia z agresją i przemocą w rodzinie,
• w rodzinie obserwowany jest brak zainteresowania sprawami dziecka.

Wyraża się to przez: brak ciepła rodzinnego, chłód emocjonalny wobec dziecka (zwłaszcza w pierwszych latach jego życia), brak jasno wyznaczonych granic jak dziecku wolno się zachować wobec innych, a jak nie, brak reakcji ze strony rodziców w rozpoznawaniu i akceptowaniu zachowań dziecięcych, częste używanie agresji i przemocy w stosunku do dzieci w życiu domowym.

Wymienić jeszcze należy inne powody zachowań agresywnych u dzieci i młodzieży. Są to: słabo rozwinięta samokontrola własnych emocji, wzory zachowań agresywnych, używanie alkoholu i narkotyków, oglądanie aktów przemocy.

Dzieci wyraźniej uczą się zachowań agresywnych, gdy forma przemocy: przynosi sprawcy satysfakcję, jest demonstrowana przez atrakcyjną osobę, jest pokazana realistycznie i atrakcyjnie (można ją naśladować), nie ukazuje cierpienia ofiar przemocy, nie pokazuje negatywnych skutków przemocy, a napięcie napastnika po zastosowaniu przemocy znika, napastnik rozluźnia się.

Do grupy innych czynników przesądzających o agresji dzieci należy zaliczyć usposobienie dziecka. Większe prawdopodobieństwo istnieje, że agresja rozwinie się u dziecka o temperamencie łagodniejszym. Spotyka się również superaktywne dzieci, które łatwo się podniecają, rozpraszają, błyskawiczne reagują na bodźce zewnętrzne i wewnętrzne.

Szkoła jako instytucja może również przyczynić się do powstawania zachowań agresywnych. Należą do nich między innymi takie czynniki:

• zbyt duża liczba uczniów w klasach,
• hałas, mała przestrzeń i ograniczona ruchliwość,
• narzucony z góry porządek,
• chłód emocjonalny nauczycieli w stosunku do uczniów,
• niewłaściwy sposób komunikowania się nauczycieli z uczniami,
• rozwiązywanie konfliktów dorośli - dzieci metodami siłowymi,
• brak doceniania i podkreślania wysiłków i postępów dzieci, skupienie na negatywach,
• brak spójnych reakcji nauczycieli na agresywne zachowania i akty przemocy w szkole,
• brak poczucia współodpowiedzialności u uczniów za życie szkoły.

Co wskazuje na to, że mamy do czynienia z agresorem?

Typowych agresorów charakteryzuje stosowanie przemocy wobec rówieśników. Posiadają małą samokontrolę i tendencję do zachowań agresywnych wtedy, gdy przeżywają strach lub stres. Stosują agresję i przemoc najczęściej wtedy, gdy cierpią z powodów osobistych, rodzinnych lub społecznych. Zachowują się agresywnie gdy mają małe możliwości kontrolowania własnych emocji, łatwo wpadają we frustracje, są impulsywni, mają stałe wzory zachowań agresywnych i aktów przemocy, które zapewniają im odnoszenie sukcesów i są dla nich nagradzające. Dzieci te:

• dokuczają, ale głównie kierują to do słabszych, bezbronnych kolegów,
• lubią dominować i podporządkowywać sobie innych,
• są sprawne i zręczne,
• łatwo się denerwują i wybuchają,
• nie potrafią radzić sobie z trudnościami i przeciwnościami,
• często są nastawione na nie,
• mają trudności z przestrzeganiem przyjętych ogólnych zasad,
• mają zwykle małe lub żadne poczucie winy,
• wobec ofiar brak im zrozumienia, współczucia czy sympatii,
• łatwo się kontaktują z otoczeniem,
• umieją sprytnie wybrnąć z sytuacji,
• potrafią udawać,
• czerpią korzyści materialne i psychiczne ze swojej przemocy,
• wobec dorosłych mogą być agresywne lub ugrzecznione,
• wcześnie prezentują zachowania antyspołeczne, takie jak: kradzieże, wandalizm, picie alkoholu.

Doświadczenie bycia sprawcą przemocy wpływa na przyszłe życie dziecka. Ma ono kłopoty z przestrzeganiem norm i wartości społecznych, wchodzi w konflikt z prawem o wiele częściej niż pozostali.

Sposoby redukowania agresji

Aronson rozważa następujące sposoby redukowania agresji:

• Argumentację rozumową, która przynosi efekty pozytywne we wczesnych fazach rozwoju człowieka, wtedy, gdy jest połączona z rodzicielską techniką tłumaczenia i pozytywnymi postawami rodzicielskimi. Jednakże później, gdy wytworzyły się i utrwaliły pewne sposoby reagowania, wpływanie na dziecko agresywne przy pomocy samej perswazji okazuje się nieskuteczne.
• Stosowanie kar, które w życiu codziennym wydaje się być skuteczną nauką, a osobaukarana pomyśli"dwa razy" zanim znowu zacznie się zachowywać agresywnie. Prawda jest inna, kara, zwłaszcza surowa, skutkuje jedynie na pewien czas i w sposób powierzchowny. W dalszej perspektywie ma skutki odwrotne do zamierzonych. Dzieci karane za agresywne zachowanie, w obliczu kary tłumią swoje zachowanie i spotykają się z agresywnymi wzorcami zachowań. W stosunku do małych dzieci łagodna kara okazuje się skuteczniejsza od kary surowej.
• Nagradzanie pozytywnych zachowań, a ignorowanie agresywnych zachowań dziecka. Takie postępowanie może modyfikować reakcje dziecka także w sytuacjach dla niego trudnych.
• Trening "głośnego myślenia", celem którego jest nauczenie rozwiązywania problemów w sposób dojrzały, a przez to zmniejszenie zachowania agresywnego.
• Rozwijanie u dziecka empatii - zdolności jednostki do rozumienia myśli i uczuć drugiej osoby, zdolność spojrzenia na świat oczami "drugiej osoby", które bezpośrednio wpływają na eliminowanie zachowań agresywnych.
• Modyfikację postaw rodzicielskich - w treningach tego typu rodzice korygują dawne i uczą się nowych form komunikacji z dziećmi. Uczą się ograniczać negatywne uwagi i agresywne zachowania, a w ich miejsce wprowadzać komunikaty pozytywne i słowną aprobatę prospołecznych zachowań dzieci.

Rzeczą najistotniejszą jest redukowanie i racjonalizacja kar, zwłaszcza fizycznych. Jest to najskuteczniejszy sposób ograniczania agresji u dzieci i młodzieży.

Małgorzata Szczygielska
Mińsk Mazowiecki

Autorka jest nauczycielką kształcenia zintegrowanego w Szkole Podstawowej nr 2 w Mińsku Mazowieckim.

Bibliografia:

1. Aronson E.: Człowiek - istota społeczna. Warszawa 1995.
2. Zimbardo P., Ruch R.: Psychologia i życie. Warszawa 1993.
3. Pacewicz A.: Przemoc wobec dzieci. Warszawa: PARPA, 1999.
4. Pospieszyl J.: Przemoc w rodzinie. Warszawa: Wydaw. Szk. i Pedag., 1997.
5. Tatarowicz J.: Przemoc w szkole. "Nowa Szkoła" 1995, nr 2

ANKIETA

Ankieta, o wypełnienie której Cię proszę służy do oceny stanu bezpieczeństwa na terenie szkoły i poza nią. Ankieta jest anonimowa.

Zaznacz czy jesteś: dziewczynką czy chłopcem (podkreśl właściwy wyraz).

Ile masz lat .......................

W pytaniach zaznaczonych x możesz wybrać tylko jedną odpowiedź, a w pytaniach zaznaczonych * możesz wybrać kilka odpowiedzi.

1. Czy w szkole czujesz się bezpiecznie?
   TAK NIE
2. Czy w szkole boisz się:
   1. ośmieszania, poniżania,
   2. pobicia, popychania, kopania,
   3. wymuszania pieniędzy,
   4. usłyszenia od nauczyciela złej opinii o sobie.
3. Czy doświadczyłeś/aś agresji ze strony innych uczniów?
   TAK NIE
4. W czym przejawiała się agresja skierowana przeciwko tobie?
   1. bicie i kopanie,
   2. wymuszanie pieniędzy,
   3. zmuszanie do robienia czegoś poniżającego,
   4. poniżanie słowne (wykrzykiwanie obelg i wyzwisk),
   5. niszczenie ze złości twoich rzeczy,
   6. plucie,
   7. zastraszanie i groźby,
   8. inne zachowania (jakie? ........................................................)
5. Czy kiedy użyto wobec ciebie agresji mówiłeś/aś komuś o tej sytuacji?
   TAK NIE
6. Komu zgłaszałeś/aś o zachowaniu agresywnym?
   1. wychowawcy,
   2. innemu nauczycielowi,
   3. koledze lub koleżance,
   4. rodzicom,
   5. innym osobom ......................................................................
7. Czy kiedy użyto wobec ciebie agresji byli świadkowie tego wydarzenia?
   TAK NIE
8. Czy świadkowie wydarzenia:
   1. przyszli ci z pomocą,
   2. współdziałali ze sprawcami agresji,
   3. zachowywali się biernie (nic nie robili).
9. Czy znasz osoby, które stosowały wobec ciebie agresję?
   TAK NIE
10. Czy sprawcami agresji byli:
    1. starsi koledzy,
    2. młodsi koledzy,
    3. starsze koleżanki,
    4. koleżanki lub koledzy z twojej klasy,
    5. dorośli.
11. Czy czujesz się niebezpiecznie w drodze do szkoły?
    TAK NIE
12. Co sprawia, że w drodze do szkoły czujesz się niebezpiecznie:
    1. agresja ze strony dorosłych,
    2. agresja ze strony starszych kolegów,
    3. wypadki drogowe,
    4. inne ..............................................................................

Dziękuję za wypełnienie ankiety.