Pracuję w szkole podstawowej na stanowisku pedagoga szkolnego. Posiadam także kwalifikacje do pracy z dziećmi niepełnosprawnymi. W naszym mieście nie ma szkoły specjalnej, ani innej placówki, która zajmowałaby się edukacją, wychowaniem i opieką nad dziećmi specjalnej troski, toteż obowiązek szkolny realizują poprzez nauczanie indywidualne, bądź naukę w szkole specjalnej, do której niestety trzeba dojeżdżać do innych miejscowości. To drugie wyjście często "graniczy z cudem" - biorąc pod uwagę bariery ekonomiczne, czy pracę zawodową rodziców. Pewnie dlatego kilka lat temu rodzice wyszli z inicjatywą utworzenia w naszej szkole oddziału specjalnego. Pomysł został wprowadzony w życie.

Niestety nie wszystkie dzieci specjalnej troski mogły się w nim uczyć. O takim dziecku chciałabym powiedzieć kilka zdań. Jest to dziewczynka autystyczna, sprawna ruchowo, która nie kontaktuje się werbalnie. Ma zespół Tunera i jest niepełnosprawna umysłowo w stopniu głębszym. Cechuje ją silna nadpobudliwość psychoruchowa. Ze względu na wymienione czynniki nie mogła być włączona do grupy i jest nauczana indywidualnie.

Poznałam ją gdy miała lat osiem, a obecnie ma lat trzynaście. Początki wspólnej pracy były trudne.

Podczas studiów na Uniwersytecie Wrocławskim (lata osiemdziesiąte) praktycznie nie słyszałam o autyzmie. Dopiero dokształcając się w zakresie oligofrenopedagogiki zdobyłam trochę teoretycznej wiedzy na temat autyzmu. Pojechałam razem z matką tego dziecka do Centrum Rehabilitacji Dzieci z Porażeniem Mózgowym w Mikoszowie, gdyż dowiedziałam się, że są tam ludzie, którzy pomogą mi, aby "nie bać się" autystyka. Dostałam wskazówki, informacje i ciepłe słowa, które dużo dla mnie wtedy znaczyły.

Rodzicom dziewczynki zależało, aby nauczanie odbywało się w szkole, więc rozpoczęłyśmy "eksperyment" (chyba mogę użyć właśnie tego słowa).

Dziewczynka bała się wszystkich i wszystkiego, każdego głośniejszego odgłosu dochodzącego zza drzwi gabinetu, a przecież w szkole jest głośno. Często reagowała histerycznym krzykiem, agresją i autoagresją. Musiało minąć wiele tygodni zanim zaakceptowała mnie i podała rękę. Nieraz jednak wystarczył mały bodziec, który nie zatrzymywał zupełnie mojej uwagi, a u niej wywoływał taki lęk i towarzyszące mu emocje, że potrafiła wybiec bez butów na korytarz i uciekać bez celu przed siebie (np. odgłos wiertarki dochodzący z odległej części budynku szkolnego, upadający klocek na podłogę, odgłos przesuwanych żabek w karniszu…).

Na początku dziewczynka nie utrzymywała kontaktu wzrokowego na przedmiotach, ani na twarzy drugiej osoby. W chwili obecnej są ewidentne zmiany w jej funkcjonowaniu. Potrafi kontrolować swój wzrok, utrzymuje go na wskazanym przedmiocie, osobie, czynności. Wykonuje coraz więcej ruchów celowych. Obniżył się znacznie poziom lęku, nie boi się otoczenia, zostaje w szkole sama z nauczycielem (na początku musiała być mama i siostra), wręcz domaga się, aby mama wyszła z gabinetu. Rozumie, co się do niej mówi, przejawia adekwatne reakcje, potrafi okazywać swoje uczucia. Coraz mniej w zachowaniu występuje stereotypów (tak typowych dla autyzmu). Nadal brak kontaktu werbalnego, ale potrafi poprzez mimikę i gesty porozumiewać się ze mną oraz ze swoimi bliskimi.

Z satysfakcją mogę powiedzieć, że spotkanie z tym dzieckiem dało mi dużo radości i wiele mnie nauczyło. Cieszę się, że mam bardzo dobry kontakt z rodziną tej dziewczynki i że oni także potrafią docenić każdy jej mały "krok do przodu".

Wiem, że w pracy z dzieckiem niepełnosprawnym istotnym jest sprawić, aby dziecko czuło się dobrze w "swoim świecie". Czuję, że to mi się udaje. dziewczynka odbiera mnie jak "drugą matkę", przytula się, głaszcze mnie, przyciska moje dłonie do swojej twarzy, poznaje po dotyku (bezbłędnie spośród innych - nie widząc), uśmiecha się na dzień dobry.

Bywa, że sprawia mi ból fizyczny kiedy nie radzi sobie z emocjami, gdy pojawi się tzw. "chaos w głowie".

Dzisiaj wiem na pewno, że żadna literatura fachowa nie odda istoty autyzmu tak, jak "spotkanie z autystykiem". Są to wyjątkowi ludzie, ich świat jest inny, dla nas dziwny, ale czy gorszy?

Program rewalidacji dziecka autystycznego z niepełnosprawnością umysłową w stopniu głębszym, bez kontaktu werbalnego.

I. STYMULACJA ZMYSŁÓW

Cel: zwiększenie poczucia bezpieczeństwa, redukcja poziomu lęku, wzbogacenie doświadczeń życiowych.

Stymulowanie wzroku

Przykładowe ćwiczenia:

• Wodzenie oczami za przesuwającymi się przedmiotami, za zapaloną latarką (pod kocem);
• Patrzenie na pulsujące światełka (np. lampki choinkowe);
• Zabawy w ciemno- jasno;
• Patrzenie przez tubę na obrazki;
• Łączenie obrazków pociętych na części;
• Patrzenie na stopniowo oddalające się przedmioty;
• Dobieranie par takich samych obrazków;
• Zabawy przed lustrem;
• Dobieranie obrazków do przedmiotów itp.

Cel: usprawnienie percepcji wzrokowej, usprawnienie kontaktu wzrokowego.

Stymulowanie słuchu

Przykładowe ćwiczenia:

• Słuchanie dźwięków: cichych, głośnych, bardzo głośnych, wysokich, średnich, niskich (obserwacja reakcji);
• Badanie reakcji na szumy, piski, trzaski;
• Słuchanie odgłosów płynących z otoczenia (kasety);
• Słuchanie grających kartek;
• Wydawanie dźwięków z różnych instrumentów;
• Odszukiwanie źródła różnych dźwięków (schowana pozytywka);
• Rzucanie na podłogę różnych przedmiotów, o różnej strukturze;
• Stukanie palcami o stół, szybę, kartkę, naśladowanie padającego deszczu itp.

Cel: usprawnienie kanału słuchowego, co spowoduje akceptację przez dziecko różnych dźwięków, które do tej pory wywoływały niepokój, drażliwość, lęk, utrudniały interakcje społeczne.

Stymulowanie percepcji dotykowej

• Dotykanie materiałów różnej strukturze;
• Darcie papieru, robienie papierowych kul;
• Przesypywanie piasku, kaszy itp. z jednego naczynia do drugiego;
• Przekładanie ziaren fasoli, rodzynek, migdałów itp. z jednego naczynia do drugiego;
• Modelowanie w materiałach nieustrukturalizowanych itp.

Cel: wzbogacenie doświadczeń w sferze dotykowej, niwelowanie lęku przed czymś nieznanym, zwiększenie sprawności motorycznej rąk.

Stymulacja węchowa

• Uczenie rozróżniania różnych zapachów, przyjemnych i nieprzyjemnych;
• Uczenie źródeł różnych zapachów.

Cel: wzbogacenie doświadczeń w tej sferze.

Stymulacja percepcji smakowej

Cel: uczenie dziecka wrażliwości smakowej- dawanie różnych rzeczy, substancji do smakowania, rozróżnianie pokarmów słodkich, gorzkich, kwaśnych, pikantnych itp.

II. INTEGRACJA RUCHEM (elementy terapii ruchowej V. Scherborn)

Cel: wyrównanie wszelkich zaburzeń psychoruchowych, lepsze przystosowanie do otoczenia, poprawa interakcji społecznych, lepsze zrozumienie i poznanie własnego ciała.

• Nauka nawiązywania kontaktu emocjonalnego i koncentracji wzroku;
• Rozwijanie poczucia bezpieczeństwa i zaufania;
• Nauka współdziałania i partnerstwa;
• Ćwiczenia w schemacie ciała i orientacji w przestrzeni;
• Nauka opanowania lęku i emocji.

Przykładowe ćwiczenia:

• Uderzanie dłonią o piłkę, klocek, ścianę;
• Popychanie przedmiotów- przytulanie różnych przedmiotów;
• Rzucanie np. piłkami wypełnionymi prosem;
• Naśladowanie różnych ruchów przed lustrem;
• Klaskanie, tupanie, obroty ciała wokół własnej osi;
• Naśladowanie różnych ruchów, np. podniesienie ręki, nogi (z wykorzystaniem lustra);
• Naśladowanie mimiki twarzy (wystawianie języka, mlaskanie, uśmiech, granie na wargach, zamykanie oczu, otwieranie oczu, mrużenie, robienie min);
• Dotykanie własnego ciała przed lustrem (np. ramion, kolan, pięt, nosa itp. z nazywaniem tej części ciała);
• Oklepywanie całego ciała;
• Przesuwanie miękką szczotką, gąbką po ciele;
• Baraszkowanie palcami po ciele.

III. KOMUNIKACJA Z OTOCZENIEM

Cel: ćwiczenie umiejętności wyrażania swoich doznań i potrzeb w konkretnych sytuacjach życiowych, usprawnianie aparatu mowy, rozwój komunikacji werbalnej.

Przykładowe ćwiczenia usprawniające mowę:

• Uczulanie języka - lekkie dotykanie go łyżeczką;
• Prowokowanie języka- wywoływanie reakcji ruchowych;
• Uklepywanie języka przy pomocy trzonka łyżeczki i huśtanie go;
• Prowokowanie do zlizywania np. miodu czy czekolady z warg, łyżeczki, smoczka;
• Przesuwanie języka w buzi- od lewego do prawego kącika ust;
• Picie płynów przy pomocy rurki;
• Lizanie lizaka;
• Układanie ust w "ryjek";
• Nadymanie policzków;
• Głębokie wdechy i wydechy;
• Dmuchanie na płomień świecy;
• Dmuchanie do rurki zanurzonej w wodzie;
• Dmuchanie na kulki z waty;
• Dmuchanie w kierunku zawieszonych balonów itp.;

Przykładowe ćwiczenia uczące zaradności i samoobsługi:

• Rozbieranie i ubieranie;
• Wkładanie, zdejmowanie i ustawianie w odpowiednim miejscu obuwia (bez samodzielnego sznurowania i wiązania);
• Mycie rak z zachowaniem kolejnych etapów tej czynności;
• Próby otwierania i zamykania drzwi z użyciem klucza;
• Posługiwanie się przedmiotami codziennego użytku służących do utrzymania higieny osobistej (mydło, ręcznik, szczotka do zębów);
• Poprawne spożywanie posiłków: dokładne gryzienie i żucie, samodzielne posługiwanie się łyżką, kubkiem;
• Poprawne siedzenie przy stole;
• Ciche odsuwanie i przesuwanie krzeseł;
• Sygnalizowanie i załatwianie potrzeb fizjologicznych itp.

IV. WYPRACOWANIE SOMATOGNOZJI

Cel: poczucie świadomości własnego ciała, rozumienie jego schematu i orientację w przestrzeni.

Ćwiczenia:

• Stawanie przed dużym lustrem i przyglądanie się własnemu ciału;
• Poruszanie przed lustrem różnymi częściami ciała i nazywanie ich;
• Ćwiczenia przy muzyce wg programu Khnila "Aktywność i Komunikacja";
• Obrysowywanie na różnych płaszczyznach rąk, nóg, stóp;
• Wyszukiwanie obrazków przedstawiających części ciała, nazywanie ich, wskazywanie przed lustrem na takie części ciała u siebie itp.

V. WYPRACOWYWANIE GOTOWOŚCI DO NAUKI

Cel: wydłużanie okresów koncentracji uwagi, zachowanie prawidłowej pozycji ciała przy nauce.

1. Naśladowanie:
   • Naśladowanie słowne np. kaszel, płacz, śmiech;
   • Naśladowanie ruchowe: wyjmowanie drobnych rzeczy z kubka, uderzanie przedmiotem, wkładanie przedmiotu do pudełka, naśladowanie prostych rytmicznych ruchów.
2. Percepcja:
   • Reakcja na swoje imię, słuchanie muzyki, reakcja na gwizdek, kołatkę;
   • Dostrzeganie kształtu otworu (kwadrat, koło);
   • Reakcja na gesty rąk;
   • Rozróżnianie mimiki twarzy: śmiech, płacz;
   • Obserwacja baniek mydlanek;
   • Oglądanie TV i filmów.
3. Motoryka mała:
   • Przekładanie przedmiotu z ręki do ręki;
   • Bazgranie kredkami;
   • Trzymanie dwóch przedmiotów w jednej ręce;
   • Ustawianie wieży z klocków;
   • Przewracanie kartek w książce;
   • Otwieranie wieczek;
   • Manipulowanie plasteliną i innymi masami miękkimi.
4. Koordynacja wzrokowo- ruchowa:
   • Przekładanie z ręki do ręki;
   • Trafianie np. łyżką do kubka;
   • Wkładanie palca do małego otworu;
   • Wkładanie klocków do kubka;
   • Bazgroły;
   • Dopasowywanie klocka do otworu;
   • Uzupełnianie kształtów (koło, kwadrat, trójkąt);
   • Układanie bardzo prostych układanek obrazkowych.
5. Czynności poznawcze:
   • Kontrola przedmiotów przy upuszczaniu, rzucaniu, ciągnięciu;
   • Nauka prostej zależności przyczyna- skutek (kontakt do lampy- włączenie światła);
   • Ustawianie przedmiotów wg wzoru;
   • Łączenie w pary identycznych przedmiotów;
   • Łączenie nazwy ze znanym przedmiotem.
6. Mowa bierna:
   • Reakcja na własne imię;
   • Reakcja na głos (Gest: "chodź", "pa-pa");
   • Słuchanie rozmów, muzyki;
   • Poznawanie niektórych przedmiotów (piłka, kołek).

Maria Pura
Chojnów

Autorka jest pedagogiem szkolnym w Szkole Podstawowej nr 4 w Chojnowie.