Dziecko w wieku szkolnym, niezależnie od szczebla edukacji, z utęsknieniem oczekuje dni odpoczynku: soboty, niedzieli, zimowych ferii i wakacji. Kiedy jednak wolny czas nadchodzi, okazuje się, że dzieci, młodzież, a także rodzice nie potrafią racjonalnie go zorganizować i wykorzystać. Przyczyny należałoby upatrywać w niewłaściwych wzorcach przekazywanych dzieciom przez dorosłych preferujących wypoczynek bierny (telewizja, ławka prze blokiem itp.), a także małej kreatywności opiekunów, którzy najczęściej utożsamiają właściwy wypoczynek z wysokimi kosztami (stąd tłumaczenie: nie stać mnie na dobry wypoczynek dla mojego dziecka, nie jestem w stanie zorganizować dziecku czasu wolnego od nauki itd.). Wobec takich realiów pedagodzy, nauczyciele i wychowawcy powinni uświadomić rodzicom następujące fakty:

• Czas wolny od nauki stanowi zwłaszcza, w przypadku dzieci młodszych, znaczącą część każdego dnia, której nie można zmarnować na bezczynne siedzenie przed telewizorem czy na trzepaku.
• Niewłaściwa organizacja czasu wolnego niesie ze sobą liczne niebezpieczeństwa: nałogi, przestępstwa, agresję. Uczestnicy międzynarodowego projektu edukacyjnego Niemieckiej Fundacji Dzieci i Młodzieży stwierdzili, iż właściwa organizacja wolnego czasu może stanowić antidotum na przemoc.
• Ucząc dziecko właściwego spędzania wolnego czasu, dbamy o jego zdrowie fizyczne i psychiczne, wspomagamy rozwój emocjonalny, rozwijamy zainteresowania, kształtujemy kreatywnego, poszukującego człowieka.
• Postawy i nawyki przekazane dziecku, rozwiną się i zaprocentują w życiu dorosłym, i staną się widoczne w sprawności fizycznej, stanie zdrowia, podejściu do własnych dzieci.
• Rodzic musi czynnie uczestniczyć przynajmniej na początku trudnej drogi prowadzącej ku opanowaniu umiejętności organizowania czasu wolnego od zajęć.

Przed nauczycielem stoi także zadanie wskazania rodzicom konkretnych sposobów organizacji wolnego czasu, które nie wiążą się z dużym nakładem środków finansowych. Również sam nauczyciel czynnie może wspierać opiekunów, organizując zajęcia pozalekcyjne. W placówce, w której pracuję każdego roku uczniom przedstawiana jest bogata oferta zajęć pozalekcyjnych:

• zajęcia umuzykalniające;
• zajęcia śpiewacze;
• zajęcia regionalne
• zajęcia warsztatowe realizujące program wychowawczo - profilaktyczny "Spójrz inaczej";
• zajęcia przyrodnicze;
• zajęcia informatyczne;
• zajęcia sportowe.

Oprócz tego dzieci korzystają z lekcji języków obcych, mogą również pracować w sekcji dziennikarskiej czy Samorządzie Uczniowskim.

Uczestnicząc w wymienionych formach zajęć pozalekcyjnych, uczniowie spędzają wolny czas racjonalnie i bezpiecznie. Warto także wspomnieć o tym, iż połknięty podczas zajęć bakcyl inspiruje dziecko do kontynuowania pracy rozpoczętej na zajęciach, zachęca do dalszego wysiłku w domu.

Jeśli słońce pozwoli tylko na wyjście na podwórko, opiekunowie mają złudne przekonanie o tym, że dziecko wypoczywa w odpowiedni sposób. Nie interesują się przy tym, często pochłonięci własnymi zajęciami, w czyim towarzystwie przebywa i czym się zajmuje. Warto wiedzieć o tym, że znaczna część aktów agresji, kradzieże, wyłudzenia i szantaże mają miejsce właśnie na podwórkach w pobliżu rodzinnych domów dzieci. Należałoby więc tworzyć osiedlowe kluby i świetlice, ścieżki rowerowe, czy zapomniane ścieżki zdrowia.

Dla rodziców szczególny problem stanowią wolne od nauki dni, podczas których nie dopisuje pogoda.

Cóż więc można zaproponować dziecku na niepogodę? W tym właśnie miejscu olbrzymią rolę do odegrania mają nauczyciele pracujący z dziećmi w młodszym wieku szkolnym. Oni bowiem zajmują się dzieckiem o najbardziej plastycznej osobowości, podatnej na wpływy tzw. osób ważnych, jakimi niewątpliwie są wychowawcy klas I-III. Nauka w klasach początkowych to najlepszy okres na zaszczepienie u uczniów zainteresowania rozrywkami umysłowymi, które nie pozwolą wkraść się nudzie nawet w czasie najgorszej pogody. Do zabawy wystarczy najczęściej kartka, ołówek i trochę inwencji. Dziecko lubiące zabawy tego typu, wkrótce samodzielnie zacznie tworzyć rebusy, zagadki itp. doskonaląc w ten sposób umiejętność twórczego myślenia i korzystania ze zdobytych wiadomości.

Oto propozycje na niepogodę:

Gry rysunkowe

Zaznaczyć należy, że gry rysunkowe nie wymagają od uczestników specjalnych umiejętności, może wziąć w nich udział każdy, gdyż chodzi tu o zabawę.

Drudel - w grze bierze udział co najmniej 3 graczy, każdy z nich otrzymuje kartkę i ołówek.

• Zabawa polega na tym, by za pomocą jak najmniejszej liczby kresek przedstawić jakiś przedmiot lub sytuację (chodzi oczywiście o przedstawienie szkicowe).
• Gracze siadają w kręgu, by z każdego miejsca było dobrze widać rysowana przez kolejne osoby zagadki. Do szkicowania zamiast kartki można użyć kredy i tablicy, zwłaszcza jeśli bawimy się z zespołem klasowym.
• Rozpoczynający grę wybiera dowolny przedmiot, pisze jego nazwę na karteczce, którą tymczasowo ukrywa, a następnie stara się przedstawić jego wyobrażenie za pomocą kilku kresek.
• Osoba, która rozpozna przedmiot, mówi głośno jego nazwę. Jeśli zgadza się ona z zapisem na kartce, rysujący otrzymuje punkt. Również odgadujący zostaje nagrodzony punktem.
• Teraz kolejny gracz wykonuje rysunek.
• Gra kończy się wówczas, gdy wszyscy uczestnicy wykonają rysunki, punkty zostaną zsumowane i wyłoniony zostanie zwycięzca.

Rebusy - w grze bierze udział co najmniej 3 graczy, każdy otrzymuje kartkę i ołówek.

• Celem zabawy jest wymyślenie oryginalnego i ciekawego rebusu.
• Każdy uczestnik wymyśla jakieś pojęcie i przedstawia je w formie rebusu, np.

Wyścig - w zabawie bierze udział od 2 do 4 graczy, potrzebna jest kartka i kredki w dwóch lub 4 kolorach (zależy to od liczby zawodników).

• Na kartce szkicujemy tor o dowolnym kształcie ( w kolejnych grach tor może mieć coraz bardziej skomplikowany kształt), np.
  
• Kolejność ustawiania zawodników na starcie jest równoznaczna z kolejnością startu i najlepiej ustalić ją drogą losowania.
• Możliwe są dwa kierunki jazdy: po linii prostej lub ukośnie. Startując wykonujemy dwa ruchy, później po jednym. O zwycięstwie decyduje często już pierwszy i drugi ruch.
• Od długości kolejnych odcinków zależy zwycięstwo.
• Gracz, który "wyjedzie" za linię wypada z gry.
• W tym samym punkcie może zatrzymać się tylko jeden samochód.
• Wygrywa ten, kto pierwszy przekroczy linię mety.

Odgadywanie pojęć - w zabawie, bierze udział co najmniej 3 graczy. Jej sens polega na tym, by jeszcze w trakcie rysowania odgadnąć abstrakcyjne pojęcie, które przedstawia osoba rysująca. Podczas zabawy z dziećmi młodszymi rysujemy raczej przedmioty. Możemy także ustalić jako kategorię, np. czynność lub cechę i w ten sposób utrwalić wiadomości o częściach mowy.

• Kartka (lub tablica), na której rysujemy powinna być dobrze widoczna dla wszystkich uczestników.
• Rysunek powinien być wykonywany stopniowo, rysujący kolejno dodaje w tym celu po jednym elemencie zaplanowanej całości.
• Po narysowaniu każdego elementu, rysujący robi przerwę, zaś gracze próbują odgadnąć, o jakie pojęcie lub przedmiot chodzi.
• Jeśli nikt nie udzieli prawidłowej odpowiedzi, rysujący dodaje kolejne szczegóły rysunku.
• Za odgadnięcie zwycięzca otrzymuje 5 punktów. Każdy uczestnik zabawy wykonuje jeden rysunek, a punkty są sumowane po zakończeniu zabawy.

Dobieranie par - wyśmienita zabawa zwłaszcza dla młodszych dzieci. Dzięki konieczności wodzenia po śladzie stanowi dodatkowo wspaniałe ćwiczenie doskonalące koordynację wzrokowo-ruchową, a w efekcie sprzyjające poprawie graficznej strony pisma.

• W grze bierze udział dowolna liczba graczy.
• Celem zabawy jest połączenie sylwetek (lub innych symboli) w pary.
• Prowadzący grę (nie bierze udziału w odgadywaniu) łączy za pomocą skomplikowanych linii każdy rysunek znajdujący się z prawej strony, z wybranym rysunkiem z lewej strony.
• Wygrywa osoba, która w najkrótszym czasie bezbłędnie połączy w pary wszystkie rysunki.

Inny wariant tej zabawy polega na odgadywaniu poprzez podążanie wzrokiem po liniach przez wszystkich uczestników jednocześnie. Osoba, która sądzi, że odnalazła parę, wpisuje obok rysunków swoje imię. Gdy uczynią to wszyscy - następuje rozstrzygnięcie przez prowadzącego. Wygrywa ten, kto odgadł więcej prawidłowych połączeń.

Rysowanie bajek (wierszyków, piosenek) - w zabawie biorą udział co najmniej 3 osoby, każda z nich otrzymuje kartkę i ołówek.

• Zadaniem zawodnika jest sporządzenie szkicowego rysunku do znanej bajki lub legendy.
• Prowadzący grę powinien wcześniej przygotować spis tytułów, które zostaną wykorzystane w grze.
• Tytuły kolejnych bajek są przydzielane graczom w tajemnicy przed innymi uczestnikami.
• Gdy wszyscy wykonają rysunek, zapisują tytuł bajki na odwrocie.
• Prowadzący zbiera kartki i losowo rozdaje je uczestnikom zabawy.
• Gracze próbują odgadnąć tytuły i wpisują je pod rysunkiem. Za odgadnięty tytuł każdy otrzymuje 5 punktów. Jeśli przeprowadzimy kilka takich rund, zsumujemy punkty na zakończenie zabawy. Jeśli jest to jedna kolejka, można w celu wyłonienia zwycięzcy wyznaczyć limit czasu, w którym należy wpisać tytuł. Wygrywa ten, kto zrobi to najszybciej.

Zabawa z harmonijką - w zabawie bierze udział dowolna liczba graczy, jednak nie mniej niż 2.

• Gracze zawierają umowę, jakiego typu rysunek będą tworzyli.
• Kartkę zagina się w formę harmonijki, która powinna mieć tyle części, ilu jest zawodników.
• Gracz rozpoczynający grę, wypełnia pierwszą część harmonijki, rysując np. głowę zwierzęcia. Linie kończące rysunek w dolnej części powinny przechodzić poza zagięcie kartki na następne puste pole.
• Zapełniona część zostaje zagięta, zaś kolejny uczestnik kontynuuje rysunek, korzystając z widocznych fragmentów pracy poprzednika.
• Ostania rysująca osoba wpisuje wybraną przez siebie nazwę zwierzęcia.
• Zabawa jest gwarantowana, gdyż np. ponad napisem "słoń" ukazuje się stwór z głową krowy, tułowiem kota i końskimi kopytami.

Zabawę można urozmaicić w następujący sposób:

• Każdy uczestnik zabawy otrzymuje kartkę - harmonijkę, ołówek i planuje, jakie zwierzę lub ludzką postać będzie rysował.
• Uczestnicy rysują zatem jednocześnie na pierwszej części swojej harmonijki głowę, następnie przekazują zagiętą wcześniej kartkę sąsiadowi i rysują szyję "swojego" zwierzęcia; zaginają kartkę, przekazują ponownie sąsiadowi i rysują tułów itd.
• Kolejne części zaplanowanego rysunku powstają za każdym razem na innej kartce, toteż wynik pracy niezawodnie wywołuje salwy śmiechu. Kogo bowiem nie rozśmieszy królewna w stroju płetwonurka i gumowcach?

Zabawy słowne

Wypełnianka - w zabawie może brać udział nawet jedna osoba. Potrzebna jest kartka i ołówek. Gra jest doskonałym ćwiczeniem służącym wzbogacaniu słownika dziecka, można ją także wykorzystać w nauce języków obcych.

• Zapisujemy pionowo po lewej stronie kartki dowolny rzeczownik. Ten sam wyraz zapisujemy także po stronie prawej - wspak.
• Przestrzeń pomiędzy literami (będą one w konsekwencji pierwszą i ostatnią literą nowego wyrazu) wypełniamy w ten sposób, by powstał dowolny wyraz.

Telegram - w zabawie bierze udział co najmniej 4 graczy, każdy otrzymuje kartkę i ołówek.

• Celem gry jest ułożenie z określonych słów krótkiego telegramu (nie wszystkie słowa muszą być wykorzystane).
• Uczestnicy kolejno, "na ucho" wymieniają 10 słów, prowadzący zapisuje je, a następnie dyktuje grającym.
• Na określony znak, gracze układają treść telegramu, mogąc zastosować 10 dodatkowych słów uzupełniających i spójników.

• Na napisanie telegramu przeznaczamy określona ilość czasu. Po jego upływie grający przerywają pracę, odczytują treść utworzonych telegramów. Następuje analiza dotycząca liczby użytych słów i stopnia zrozumiałości powstałego tekstu. Grupa wspólnie wybiera zwycięzcę i nagradza w ustalony wcześniej sposób.

  Przyjadę pociągiem w sobotę. Zaczekam z psem na ławce przed domem.

Zdanie-wąż - w zabawie bierze udział przynajmniej 4 graczy. Każdy uczestnik otrzyma ołówek i kartkę, z której przygotuje harmonijkę.

• Każdy gracz zapisuje na pierwszej zagiętej części harmonijki krótkie zdanie w taki sposób, by ostatni wyraz znalazł się na początku kolejnej części.
• Teraz następuje przekazanie kartek sąsiadom, którzy napiszą kolejne zdanie traktując wyraz zapisany przez poprzednika, jako pierwsze słowo ich nowego zdania.
• Kiedy nastąpi pełny obieg kartek, gra zostaje zakończona.

Chociaż w tej grze nie ma zwycięzcy, odczytanie tasiemcowego zdania daje wszystkim wiele radości.

Wykreślanka - dobieranka- w zabawie bierze udział nie mniej niż 3 graczy, potrzebna jest duża kartka do zapisywania, kartki dla wszystkich uczestników oraz ołówki.

• Duża kartka leży na środku stołu, by była dla wszystkich dobrze widoczna.
• Każdy uczestnik tworzy własną listę słów składająca się z określonej wcześniej liczby rzeczowników.
• Osoba rozpoczynająca grę odczytuje jeden z wyrazów z własnej listy i zapisuje na dużej kartce.
• Kolejny gracz stara się dobrać spośród swoich wyrazów taki, który utworzy ze słowem poprzednika powszechnie używane zestawienie przymiotnika z rzeczownikiem, wykreśla go z listy i dopisuje do wyrazu na kartce leżącej pośrodku.
• Jeśli nie uda się dobrać odpowiedniego słowa - szansę ma następny zawodnik.
• Kiedy większość wyrazów zostanie wykreślona z list, sytuacja staje się skomplikowana z powodu ograniczonych możliwości w zakresie tworzenia prawidłowych zestawień. Wygrywa ten, kto wykorzysta wszystkie słowa ze swojej listy lub pozostało mu najmniej nie skreślonych wyrazów.

kask motocyklowy

czekolada mleczna

stół kuchenny

las liściasty

woda gazowana

dom piętrowy

Układanie słów - w zabawie biorą udział przynajmniej 2 gracze, potrzebna jest kartka i ołówek.

• Rozpoczynający grę, zapisuje dowolną literę.
• Kolejni zawodnicy dopisują po jednej literze tak, by powstał sensowny wyraz.
• Kolejni gracze dopisują litery, mając na myśli konkretny wyraz, jednak nie wypowiadają go głośno.
• Uczestnik, który zakończy słowo (gdyż nie można już dodać litery w celu utworzenia wyrazu lub nie zauważył takiej możliwości) otrzymuje punkt karny. Wygrywa ten, kto nie ma karnych punktów lub ma ich najmniej.

R

RO

ROW

ROWE

ROWER (jeśli gracz uzna, że wyczerpał możliwości w tym momencie - otrzymuje punkt karny)

ROWERZ

ROWERZY

ROWERZYS

ROWERZYST

ROWERZYSTA (gracz kończący słowo otrzymuje punkt karny, wykorzystał jednak wszystkie możliwości)

Korale ze słów - w zabawie bierze udział przynajmniej 2 graczy, każdy otrzymuje kartkę i ołówek.

• Uczestnicy zapisują na swoich kartkach dowolny rzeczownik tak, by w jednej kratce znajdowała się jedna litera.
• Kartki zostają przekazane sąsiadom, którzy dopisują wymyślony prze siebie wyraz w pionie, traktując kolejne litery podstawowego wyrazu jako pierwsze pisanych przez siebie słów.
• Wygrywa ten, kto najszybciej wykona zadanie.

Trudniejszym wariantem zabawy jest "słowna harfa" - tym razem kolejno dopisujemy wyrazy w taki sposób, by każdy następny liczył o jedną literę więcej niż poprzedni.

Dziecko potrafiące bawić się w omówiony przeze mnie sposób z pewnością zorganizuje sobie czas wolny od zajęć nawet w najbardziej pochmurne dni. Zaletą tego typu rozrywek jest także ich ładunek dydaktyczny, całkowicie niezauważalny dla dziecka. Przedstawione propozycje wspierają pracę lekcyjną oraz wyrównawczą w szkole i w domu, rozwijają percepcję i twórcze myślenie, służą aktywizowaniu uczniów w procesie nauczania-uczenia się.

Pamiętajmy: nudzą się tylko ludzie nudni!

Beata Rechnio
Mińsku Mazowieckim