Cykl lekcji języka polskiego dla uczniów VI klasy szkoły podstawowej lub I gimnazjum

Główna zagadnienia cyklu:

Cykl wprowadza pojęcie teatru lalek, wskazuje na główny środek wyrazu rej formy przekazu, jakim jest lalka teatralna. Pokazuje, jakie są podstawowe typy lalek teatralnych: pacynka, kukiełka, jawajka, marionetka, lalka cieniowa.

Cel cyklu:

Zapoznawanie ucznia z różnymi formami teatru, uwrażliwianie na sztukę.

Uwagi dotyczące realizacji cyklu:

Zajęcia realizowane są na czterech godzinach lekcyjnych połączonych z wizytą w Teatrze Pleciuga na spektaklu 8 dni stworzenia świata, reżyserii Jana Machulskiego. Nauczyciel pracuje metodą pogadanki heurystycznej. Po obejrzeniu spektaklu, uczniowie tworzą w grupie projekt przedstawienia z wykorzystaniem dowolnego typu lalki.

Środki dydaktyczne:

• Świat wiedzy. Sztuka, s. 301-304;
• Encyklopedia dla młodzieży Larusse, wyd "BGW", Warszawa 1991, s. 270-271;
• Bożena Frankowska, Encyklopedia teatru polskiego, Warszawa 2003;
• www.onet.wiem.pl.

Pojęcia i terminy:

teatr lalek, marionetka, jawajka, pacynka, kukiełka, teatr cieni, teatr mechaniczny, teatr maski,

Przebieg cyklu:

Część 1

Temat: Na co komu lalka? Czy lalka służy tylko do zabawy?

Czas: jedna jednostka lekcyjna.

Cele operacyjne:

Uczeń powinien

• umieć wymienić rodzaje teatrów lalek (cieni, mechaniczny, przedmiotów, rąk, kukiełkowy, maski, jawajkowy, marionetkowy);
• wyjaśnić, jakie zadanie ma aktor-lalkarz w takim teatrze;
• bogacić słownictwo związane z teatrem.

Metody i formy pracy: pogadanka heurystyczna;

Przebieg lekcji:

Faza wstępna

Czynności podstawowe nauczyciela (przywitanie, sprawdzenie obecności, wyjaśnienie ogólnego celu lekcji).

Nauczyciel pyta uczniów: Do czego służy lalka? Jakie znają lalki? Czy oglądali jakieś sztuki, w których aktorami były lalki? Zapisuje temat lekcji na tablicy, wyjaśnia, co to jest teatr lalkowy. Opowiada o powstaniu teatru lalkowego. O jego korzeniach w rytuałach religijnych, o znaczeniu w magii, [np. Indianie Hopi z Arizony (w marcu) poruszali tanecznymi kukiełkami, córkami kukurydzy, w nadziei, że następny zbiór będzie pomyślny; Dionizje; Wu-Du.]

Faza właściwa

Nauczyciel wyjaśnia, jakie znaczenie i funkcje ma lalka w teatrze, przedstawia i charakteryzuje rodzaje teatrów lalkowych i lalki w nich grające:

1. teatr cieni (chiński) - prawdopodobnie powstał w Chinach - najstarsze dokumenty z XI w., a później rozpowszechnił się w innych krajach. Już 3000 lat temu Chińczycy używali cieni do opowiadania przygód wojennych. Światową sławę zyskały teatry z Indonezji. Lalkarze posługiwali się płaskimi kukłami o ruchomych, zginanych kończynach, poruszanych za pomocą specjalnych kijów. Lalki oddzielone były od widowni za pomocą specjalnego ekranu. Podświetlane od tyłu rzucały na niego cień i dopiero ten widoczny był dla publiczności. W takich spektaklach biorą udział lalki wykonane ze skóry lub papieru. Odmianę teatru cieni stanowią tzw. "cienie hiszpańskie" - cieniowe postaci aktorów odtwarzających akcję sztuki za ekranem. W Polsce najwcześniejsze świadectwa pochodzą z XVIII i XIX w.
2. teatr rąk - funkcję aktora pełnią jego ręce.
3. przedmiotów - funkcję aktora pełnią przedmioty.
4. maski- powstał w XVI-XVII w. jako widowisko dworskie o charakterze alegorycznym, w bogatej oprawie scenicznej, składającej się ze śpiewu, tańca, dialogów, deklamacji, itd. Wywodzi się z Włoch, skąd przez Francję dostał się do Anglii, przyczyniając się do powstania teatru narodowego (wywarł wpływ m.in. na W. Szekspira).
5. mechaniczny - polega na mechanicznym uruchamianiu lalek. Ten typ teatru znany był już w Starożytności. Występują trzy rodzaje mechanicznych widowisk:
   • ożywione obrazy, w których na tle płaskich dekoracji malarskich przesuwają się ruchome postacie.
   • gabinety figur mechanicznych lub inaczej gabinety automatów.
   • pojedyncze automaty.
   W starożytności był on związany z obrzędami kultowymi np. mechaniczna figurka bóstwa rozlewającego wino, używana podczas święta ku czci Bacchusa.
6. marionetkowy-rolę aktora spełniająlalki teatralne występujące w różnych rodzajach widowisk scenicznych, głównie w teatrze lalek, poruszane przez aktorów-animatorów, którzy użyczają im także głosu.

   Wyróżnia się m.in. lalki: jawajkę - poruszaną od dołu, zza parawanu lub zapadni, za pomocą drutów albo patyczków. Kukiełkę - osadzoną na drążku i poruszaną za jego pomocą od dołu (zwaną też lalką polską). Marionetkę - poruszaną przez animatorów umieszczonych na podeście ponad sceną za pomocą drutów lub nitek. Pacynkę- nakładaną jak rękawiczka na dłoń animatora, który porusza za pomocą palców jej ręce i głowę.

Nauczyciel podczas omawiania pokazuje ilustracje przedstawiające omawiane zagadnienia (ilustracje znajdują się m.in. w: Świat wiedzy. Sztuka, s. 301-304; Encyklopedia dla młodzieży. Larusse, wyd. "BGW" s. 270-271).

Faza podsumowująca

Uczniowie zapisują w zeszytach, jakie są rodzaje teatrów lalkowych. Nauczyciel jako ciekawostkę podaje informacje o Teatrze buraku - japońskim teatrze lalek sięgającym początkami XVI-XVII w. Jego nazwa pochodzi od scenicznego pseudonimu słynnego lalkarza Uemura Bunraku, który opowieści ilustrował lalkami. W ciągu wieków teatr bunraku przechodził ewolucje, które doprowadziły do jego obecnego skodyfikowania: stałego i niezmiennego kształtu, wymiarów sceny, realistycznych dekoracji oraz umownego gestu lalek. Lalki bunraku są wyposażone w ruchome oczy, brwi i usta, poruszają palcami; prowadzone przez 3 animatorów mogą wykonać na scenie każdą właściwą człowiekowi czynność. Tekst sztuki i komentarze wyśpiewuje przy akompaniamencie shamisenu (trzystrunowego instrumentu zawsze stosowanego w teatrze bunraku) specjalnie kształcony wokalnie kantor, który siedzi z boku sceny. Lalkarz, kantor i shamisenista są w czasie przedstawienia w ścisłej zależności, stanowiąc jakby jeden organizm. Sztuki grane w teatrze bunraku, wyrażając stałe prawdy o ludzkiej egzystencji, zawierają też elementy poetyckie i liryczne.

Część 2

Temat: Czy trudno jest być aktorem grającym w teatrze lalek?

Czas: dwie jednostki lekcyjne.

Cele operacyjne:

Uczeń

• ćwiczy tworzenie iluzji,
• planuje pracę,
• efektywnie działa w grupie,
• rozwiązuje problemy w sposób twórczy,
• rozwija talenty organizacyjne, plastyczne, recytatorskie, aktorskie, literackie,
• tworzy jednoaktową sztukę na wybrany temat,
• wypowiada się w sposób krytyczny na temat spektaklu.

Uwagi dotyczące realizacji cyklu:

Po pierwszej lekcji - wprowadzającej uczniowie udają się do Teatru Pleciuga na spektaklu 8 dni stworzenia świata, reżyserii Jana Machulskiego. Nauczyciel pracuje metodą pogadanki heurystycznej, uczniowie za pomocą "burzy mózgów" w grupach tworzą projekt przedstawienia z wykorzystaniem dowolnie wybranej lalki.

Środki dydaktyczne: instrukcja pracy dla grup.

Przebieg lekcji:

Faza wstępna

Czynności podstawowe nauczyciela (przywitanie, sprawdzenie obecności, wyjaśnienie ogólnego celu lekcji, zapisanie tematu lekcji). Nauczyciel nawiązuje do obejrzanego przez uczniów spektaklu. Poprzez pogadankę, w rozmowie z uczniami pyta:

1. Czy podobał im się spektakl?
2. Jak grali aktorzy?
3. Jakie wrażenie wywarła na nich dekoracja i muzyka?
4. Jak podobało im się wykorzystanie magicznych i teatralnych czarnych dętek różnej wielkości?
5. Czy zrozumieli to, co chcieli przekazać aktorzy?
6. Jakie ogólne wrażenie zrobiła na nich sztuka?

Nauczyciel wyjaśnia niezrozumiałe wątki. Opowiada o nawiązaniach do innych sztuk.

Podział uczniów na grupy (uczniowie samodzielnie dobierają się w trzy grupy).

Faza właściwa

Nauczyciel wyjaśnia uczniom, jakie jest ich zadanie na dzisiejszych lekcjach. Mają stworzyć sztukę jednoaktową na dowolny temat z wykorzystaniem lalek (wybranych przez grupę).

Uczniowie samodzielnie opracowują projekt przedstawienia. Mają sporządzić plan, szkic, który przedstawią nauczycielowi i który zrealizują na kolejnej lekcji języka polskiego (na przygotowanie się w domu do prezentacji uczniowie mają około tygodnia czasu). W czasie pracy nad planem (około 40-50 minut) nauczyciel pomaga uczniom udzielając porad, odpowiadając na pytania.

Nauczyciel wyjaśnia uczniom, jakie ma względem ich zadania oczekiwania, określa, jakich oczekuje rezultatów pracy.

• Temat przedstawienia może być dowolny.
• Prezentacja ma nie być dłuższa niż 15-20 minut Termin na prośbę uczniów może ulec przesunięciu).
• Mają brać w niej wszyscy członkowie grupy, (jeżeli nie wystarcza ról, wówczas mają czynnie angażować się podczas prezentacji chociażby w trzymaniu, ustawianiu dekoracji, bądź jej zmianie).
• Do prezentacji należy wykorzystać jakiegoś typu lalkę, bądź przedmiot.
• Można wykorzystać elementy muzyki z odtwarzacza lub wykonać na żywo.
• Tekst główny musi być skonstruowany poprawnie, bez używania wulgaryzmów.

Faza podsumowująca

Uczniowie prezentują swoje plany. Nauczyciel komentuje, sprawdza podział ról, doradza.

Instrukcja pracy dla grup

Wasze zadanie polega na napisaniu i zrealizowaniu przedstawienia.

1. Wybierzcie z grupy osoby, które:
   1. zaprezentują waszą pracę - "zagrają" lalkami,
   2. wykonają potrzebne lalki i dekorację, plakat reklamujący waszą sztukę (tytuł, obsada aktorska, czas i miejsce prezentacji).
2. Wspólnie napiszcie tekst główny (dialogi przez Was wypowiadane) i didaskalia (szczegółowe opracowanie wyglądu bohaterów, dekoracji - to wam ułatwi przygotowanie do występu).
3. Warunki, które macie do spełnienia:
   • Temat przedstawienia może być dowolny.
   • Prezentacja ma nie być dłuższa niż 15- 20 minut.
   • Mają brać w niej wszyscy członkowie grupy (jeżeli nie wystarcza ról, wówczas mają czynnie angażować się podczas prezentacji chociażby w trzymaniu, ustawianiu dekoracji, bądź jej zmianie).
   • Do prezentacji należy wykorzystać jakiegoś typu lalkę, bądź przedmiot.
   • Można wykorzystać elementy muzyki z odtwarzacza lub wykonać na żywo.
   • Tekst główny musi być skonstruowany poprawnie, bez używania wulgaryzmów.
   • Efekty swojej pracy przedstawicie w formie klasowego konkursu, nagrodą za I miejsce będzie ocena celująca (6), za drugie bardzo dobra (5), i za trzecie dobra (4).
   • Jurorami w konkursie będziecie Wy sami, każdy z Was będzie miał do dyspozycji jeden głos, którego nie będzie mógł oddać na własną "drużynę".

Część 3

Temat: Teatr lalek - trudna praca, czy zabawa?

Czas: dwie jednostki lekcyjne.

Cele operacyjne:

Uczeń

• potrafi zaprezentować efekty swojej i grupy,
• krytycznie ocenić pracę innych i swoją, uzasadnić swoją opinię.

Metody i formy pracy:

• drama - wchodzenie w rolę: scenarzysty, aktora - lalkarza, jurora.

Środki dydaktyczne: materiały przygotowane indywidualnie przez uczniów.

Przebieg lekcji:

Faza wstępna

Czynności podstawowe nauczyciela (przywitanie, sprawdzenie obecności, wyjaśnienie ogólnego celu lekcji, zapisanie tematu lekcji).

Faza właściwa

Grupy kolejno prezentują efekty swojej pracy. Na prezentacje mają 15- 20 minut. Po zaprezentowanie się uczniowie (indywidualnie) wypełniają kartę oceny przedstawienia, które według nich powinno zając pierwsze miejsce. Po oddaniu kart komisja trzyosobowa powołana przez nauczyciela (członek z każdej grupy), podlicza głosy, a w tym czasie nauczyciel komentuje obejrzane przedstawienia.

Faza podsumowująca

Następuje podanie wyników głosowania i rozdanie nagród.

Karta oceny przedstawienia

1. Moje przedstawienie miało tytuł ..........................................................................
2. Moim zdaniem pierwsze miejsce powinna zająć grupa prezentująca przedstawienie ........................................................, ponieważ .............................................................
3. Najciekawiej wykorzystali lalki ......................................................................, ponieważ ...............................................................................
4. Zupełnie nieudaną prezentacją była ................................................................. ponieważ ...............................................................................
5. Moja grupa zaprezentowała się
   1. Bardzo dobrze, ale nie mogę na nią zagłosować.
   2. Inne grupy były lepsze.
   3. Był wyrównany poziom
6. Moja praca w grupie polegała na ................................................, co:
   1. Podobało mi się.
   2. Źle czułam/czułem się w tej roli.

   Ponieważ .................................................................

Beata Lubosz
Międzyzdroje