Profilaktyka uzależnień w szkole

Niepokojąco rozszerza się skala uzależnień młodzieży od środków zmieniających nastrój - alkoholu i narkotyków. Problem ten występuje w każdej szkole, a niezauważanie go jest chowaniem głowy w piasek.

Na uzależnienie w szczególny sposób narażone są dzieci i młodzież z rodzin dysfunkcyjnych.

Rodzina dysfunkcyjna to rodzina o nieprawidłowym przebiegu spełnianych przez nią funkcji. Występują w niej zaburzenia struktury, zakłócenia komunikacji i współżycia, przemoc, zaburzenia nastroju i nadużywanie środków zmieniających nastrój (alkoholu, narkotyków).

Najczęstsze przyczyny dysfunkcji w rodzinie to nieporadność życiowa rodziców, ubóstwo, bezrobocie. Jednakże wszyscy wiemy, że dysfunkcje występują również w rodzinach, w których rodzice świetnie sobie radzą finansowo. Rodzice ci mają wysokie dochody, lecz ich zaangażowanie w pracę powoduje, że nie mają czasu dla dzieci i to też jest swego rodzaju dysfunkcja. W takiej rodzinie nie ma komunikacji między rodzicami a dziećmi, nie ma miłości i faktycznego zainteresowania potomstwem. Zdarza się, że dochodzi do tego zanik więzi uczuciowej między małżonkami - co również odbiją się na dzieciach. Dzieci czują się osamotnione i pozostawione samym sobie, nie otrzymują wystarczającego wsparcia emocjonalnego ze strony rodziny. Szukają więc tego wsparcia gdzie indziej - w nieformalnych grupach rówieśniczych, a wtedy narażone są na uzależnienie od alkoholu i narkotyków.

Istnieje jeszcze jedno istotne źródło zaburzeń atmosfery wychowawczej w rodzinie. Są nimi braki w umiejętnościach emocjonalnych rodziców, spowodowane tym, że oni sami wychowywali się w rodzinie dysfunkcyjnej - rodzinie, w której dziecko spotykało się bądź z przemocą, bądź nadopiekuńczością. Jedno i drugie oznacza łamanie woli dziecka, niszczenie jego spontaniczności, zaufania do własnych uczuć i umiejętności ich swobodnego wyrażania. Rodzic łamie wolę dziecka, bo ktoś kiedyś złamał jego wolę i okaleczył go emocjonalnie. W ten sposób powstaje zjawisko negatywnej "sztafety pokoleń", w której z pokolenia na pokolenie przekazywane są urazy, krzywdy i destrukcyjne wzorce zachowań^[1]. Rodzic krzywdzi swoje dzieci, bo jego ktoś kiedyś skrzywdził. Robi to nieświadomie; postępuje tak, bo inaczej nie potrafi.

Czy można wyjść z błędnego koła? Można. Istnieją dwa źródła pozytywnych zmian:

1. Własny wysiłek członka dysfunkcyjnej rodziny (każdy człowiek ma w sobie ukrytą siłę, która daje mu szansę wyjścia poza krąg powielania otrzymanego dziedzictwa).
2. Pomoc z zewnątrz.

Pomoc z zewnątrz - to pomoc ze strony państwa, jednostek samorządu terytorialnego i organizacji społecznych, a więc ze strony sektora rządowego, samorządowego i pozarządowego. Instytucje reprezentujące te sektory (ich jednostki, agendy) to: szkoła, placówki opiekuńczo-wychowawcze, poradnie psychologiczno-pedagogiczne, sądy, ośrodki kuratorskie, kluby sportowe, organizacje turystyczne, domy kultury, kościół (organizacje religijne), fundacje, stowarzyszenia, organizacje charytatywne, harcerstwo.

Zróżnicowane i wzajemnie uzupełniające się działania tych wszystkich instytucji mogą niewątpliwie pomóc dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych. Dzieci mogą ze strony tych instytucji otrzymać tak bardzo im potrzebne wsparcie emocjonalne i towarzyskie. Pamiętać jednak należy, że równocześnie konieczna jest pomoc udzielana całej rodzinie.

Ważnym kierunkiem działania jest organizowanie zajęć profilaktycznych. Przykłady programów takich zajęć podano poniżej. Dużą rolę w nich odgrywa pojęcie inteligencji emocjonalnej, spopularyzowane na całym świecie przez Daniela Golemana, doktora nauk humanistycznych, wykładowcę Uniwersytetu Harvarda w USA.

Twórcy pojęcia inteligencji emocjonalnej zwracają uwagę, że osoby, które osiągają wysokie wyniki w badaniach ilorazu inteligencji, nie zawsze odnoszą w pracy zawodowej (i w ogóle w życiu) sukcesy proporcjonalne do tych wyników. Często ich koledzy ze szkoły czy uczelni, o niższym od nich ilorazie inteligencji, robią karierę i zostają ich szefami. Z czego to wynika? Otóż, na wysoki wynik w badaniach ilorazu inteligencji wpływają takie umiejętności, jak logiczne myślenie, kojarzenie, analizowanie, dostrzeganie powiązań. W życiu potrzebne są jeszcze inne umiejętności: rozumienie własnych uczuć, rozróżnianie ich, wczuwanie się w emocje i nastroje innych osób (empatia), wytrwałość w dążeniu do celu, panowania nad swymi popędami i emocjami (złością, agresją), radzenie sobie ze zmartwieniami, optymistyczna postawa wobec przeszkód i niepowodzeń. Te wszystkie umiejętności składają się na inteligencję emocjonalną.

Najlepszym środowiskiem dla naturalnego kształtowania się inteligencji emocjonalnej jest zdrowa rodzina, taka, w której panuje atmosfera miłości, zrozumienia i wzajemnej życzliwości. Toksyczna atmosfera rodziny dysfunkcyjnej nie sprzyja powstawaniu harmonijnej osobowości. Dziecko wzrastające w takiej atmosferze ponosi największe szkody właśnie w sferze uczuć, emocji. Jego sfera emocjonalna jest poraniona, pełna zahamowań, pozbawiona równowagi i harmonii. Często takie dziecko nie umie przeżywać pewnych uczuć, a cóż dopiero wyrażać je i panować nad nimi. Sztywności emocjonalnej, chłodowi uczuciowemu, obojętności i wycofywaniu się towarzyszą nadmierne wybuchy, nieopanowane eksplozje pozytywnych bądź negatywnych uczuć. Dręczący niepokój, smutek i przygnębienie skłania do szukania ratunku, ucieczek w przynależność do grup przestępczych, w środki poprawiające chwilowo nastrój, lecz w efekcie prowadzące do degradacji i powolnego emocjonalnego umierania.

Dlatego programy z zakresu inteligencji emocjonalnej są szczególnie potrzebne dzieciom z rodzin dysfunkcyjnych. Dzieci, które wychowują się w zdrowych emocjonalnie rodzinach, mają zdrową sferę emocjonalną. Pozostaje im jedynie rozwinąć, wzmocnić i udoskonalić nabyte w domu umiejętności. Natomiast dla dzieci z rodzin dysfunkcyjnych zajęcia, na których mogą spotkać się ze swoimi emocjami, nauczyć się na nowo je przeżywać i kierować nimi, są szansą uchronienia się przed nałogami i uzależnieniami, szansą dobrego ułożenia swego życia i przerwania destrukcyjnej "sztafety pokoleń", w której chore wzorce emocjonalne przekazywane są z pokolenia na pokolenie.

Przykłady programów profilaktycznych:

1. Program Zespołu Fundacji W.T. Granta: Aktywne składniki programów prewencji.

   Zarys programu zamieszczony został w książce Inteligencja emocjonalna (D. Goleman, Poznań 1997, s. 459-460).

   Do głównych składników skutecznych programów należą:

   Umiejętności emocjonalne

   • Rozpoznawanie i nazywanie uczuć.
   • Wyrażanie uczuć.
   • Ocenianie intensywności uczuć.
   • Kierowanie uczuciami.
   • Odkładania zaspokojenia pragnień na później.
   • Panowanie nad impulsami.
   • Redukowanie stresu.
   • Rozpoznawanie różnicy między uczuciami a działaniami.

   Umiejętności poznawcze

   • Rozmowa z samym sobą - prowadzenie "dialogu wewnętrznego" jako sposobu radzenia sobie z tematem, stawiania czoła wyzwaniu albo wzmocnienia swojego zachowania.
   • Odczytywanie i interpretowanie sygnałów społecznych, na przykład umiejętności dostrzegania wpływu otoczenia na zachowania jednostki i widzenia siebie jako części społeczności.
   • Korzystanie z poszczególnych kroków procesu skutecznego rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji, takich jak: panowanie nad impulsami, ustanawianie sobie celów, dostrzeganie alternatywnych posunięć, przewidywanie skutków.
   • Rozumienie punktu widzenia innych.
   • Rozumienie norm zachowania (tego, co jest, a co nie jest dopuszczalnym zachowaniem).
   • Pozytywne nastawienie do życia.
   • Samoświadomość, na przykład tworzenie sobie realistycznych oczekiwań co do własnej osoby.

   Umiejętności społeczne

   • Niewerbalne - komunikowanie poprzez kontakt wzrokowy, wyraz twarzy, ton głosu, gesty itp.
   • Werbalne - jasne stawianie pytań, skuteczne reagowanie na uwagi krytyczne, opieranie się negatywnym wpływom, uważne wysłuchiwanie innych osób, pomaganie innym, przynależność do przyzwoitych grup rówieśników.

   Źródło: W.T. Grant Consortium on the School-Based Promotiomod Social Competence, "Drug and Alcohol Prevention Curricula", w: J. David Hawkins i in., Communities That Care, San Francisco: Jossey-Bass, 1992.

2. Program autorski - trening inteligencji emocjonalnej

   Na podstawie obserwacji potrzeb, oczekiwań i urazów psychicznych dzieci z rodzin dysfunkcyjnych opracowałam zamieszczony niżej własny program treningu inteligencji emocjonalnej. Trening składa się z sześciu trzygodzinnych modułów.

   Moduł I. Integracja grupy

   • Wzajemnie poznawanie się.
   • Ćwiczenia integracyjne.

   Moduł II. Mocne strony i asertywność

   • Obraz samego siebie. Poczucie własnej wartości.
   • Rozpoznanie swoich mocnych stron i budowanie na nich.
   • Zachowania nieasertywne i asertywne.

   Moduł III. Uczucia i emocje

   • Rozpoznawanie własnych uczuć.
   • Wybieranie uczuć pozytywnych. Transformacja uczuć. Wyrażanie uczuć.
   • Empatia - rozumienie uczuć innych osób.

   Moduł IV. Radzenie sobie ze stresem

   • Akceptacja stresu jako zjawiska nieodłącznego od życia.
   • Mobilizująca rola stresu.
   • Optymalny poziom stresu.
   • Sposoby radzenia sobie ze stresem. Zdrowy styl życia.
   • Gospodarowanie czasem.

   Moduł V. Porozumiewanie się z innymi

   • Mowa ciała.
   • Komunikat "Ja".
   • Aktywne słuchanie.
   • Rozwiązywanie konfliktów.

   Moduł VI. Podejmowanie decyzji

   • Rola rozumu (logiki), uczuć i intuicji w procesie podejmowania decyzji.
   • Etapy procesu decyzyjnego.
   • Podejmowanie decyzji w sprawach związanych z wyborem towarzystwa, stylu życia, postawy wobec używek, wyboru szkoły (kierunku nauki) itp.

3. Program dla rodziców

   Aby skutecznie pomóc dziecku z rodziny dysfunkcyjnej, trzeba pomóc całej rodzinie. Rodzice stwarzają taką, a nie inną atmosferę wychowawczą w domu, ponieważ nieświadomie powielają wzorce zachowania przekazane im przez ich rodziców i dziadków. Zarys poniższego programu dla rodziców nastawiony jest na dążenie do przerwania negatywnej "sztafety pokoleń", przezwyciężenia destrukcyjnego dziedzictwa, a także zrozumienie, co dzieje się z dziećmi i nawiązanie utraconego z nimi kontaktu.

   • "Czarna pedagogika". Skutki przemocy, bicia i maltretowania dzieci. Mechanizm "sztafety pokoleń" - przekazywania negatywnych wzorców i krzywd.
   • Jak być szczęśliwą rodziną (szczęśliwi rodzice wychowują szczęśliwe dzieci). Zrozumienie przyczyn własnych trudności i niepowodzeń, dotarcie do wypartych urazów z dzieciństwa. Transformacja uczuć i wzorców.
   • Co dzieje się z moim dzieckiem? Przyczyny negatywnych zachowań. Role odgrywania przez dzieci jako ich postawy obronne.
   • Jak ponownie nawiązać utracony kontakt z dzieckiem? Aktywne słuchanie. Umiejętność rozmawiania z dzieckiem w stylu powodującym jego otwarcie się.

Podkreślenia w tekście pochodzą od Redakcji Wszystko dla Szkoły.

Barbara Żurakowska
Wałbrzych

Autorka pracuje w Zespole Szkół Specjalnych w Wałbrzychu.

Bibliografia:

• Eichleberger W., Jak wychować szczęśliwe dzieci. Warszawa: Agencja Wydawnicza TU, 1997.
• Faber A., Mazlish E., Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. Poznań: Media Rodzina of Poznań, 1993.
• Goleman D., Inteligencja emocjonalna. Poznań: Media Rodzina of Poznań, 1997.
• Gordon T., Wychowanie bez porażek. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1996.

^[1] Doskonale to zjawisko ukazuje film "Pręgi" w reżyserii Magdaleny Piekorz - przyp. Redakcji.