Wesele trwało cały tydzień, a psy siedziały przy stole razem ze wszystkimi i wytrzeszczały oczy.

Hans Christian Andersen "Krzesiwo"

Każdy zetknął się w dzieciństwie z takimi baśniami, jak "Brzydkie Kaczątko", "Calineczka" czy "Królowa Śniegu". Ich autor, duński baśniopisarz i prozaik Hans Christian Andersen urodził się 2 IV 1805 r. w Odense. Z okazji stulecia urodzin basniopisarza, w marcu br. w Bibliotece Narodowej odbyła się uroczysta inauguracja Roku Hansa Christiana Andersena, przygotowana przez Duński Instytut Kultury we współpracy z polską Książnicą Narodową.

Życie słynnego Duńczyka przypomina treść baśni "Brzydkie Kaczątko". Wedle znanej anegdoty o Andersenie, gdy przyszły baśniopisarz był jeszcze małym dzieckiem, pewna stara kobieta, która umiała wróżyć i znała się na czarach powiedziała do jego matki, że jej syn "będzie miał więcej szczęścia niż na to zasługuje - będzie jak dziki ptak, który wysoko lata i stanie się wielki oraz wytworny". Kiedy słuchacze charakterystycznie pukali się w czoła, dodała, że "Odense zabłyśnie kiedyś światłem na jego cześć".

Nic nie zapowiadało owej przemiany. Mały Hans Christian dorastał w bardzo ubogiej rodzinie. Po latach pisarz opisał własny dom w "Baśni mojego życia": Jedyny mały pokój, który ledwie mieścił warsztat szewski, łóżko i ławę, na której ja spałem, był moim domem dzieciństwa... Ale jego ojciec był bardzo pracowitym i skromnym człowiekiem. Mimo swej niskiej pozycji społecznej umiał czytać i pisać (i bynajmniej nie chodzi tu wyłącznie o znajomość rachowania i abecadła). Czeladnik szewski, który nie miał pieniędzy, żeby zdobyć świadectwo szewca i móc otworzyć warsztat z pomocnikami, nie mógł nawet należeć do cechu szewskiego, czytał dzieła Szekspira, Holberga, "Baśnie z 1001 nocy". Ojciec opowiadał synowi przeczytane baśnie, robił mu zabawki, ściany były poobwieszane obrazami, na podróżnym kuferku stały piękne garnuszki, kieliszki i ozdoby, a tam nad warsztatem , przy oknie, była półka z książkami i pieśniami. Zaszczepił w ten sposób w chłopcu "bakcyla" - odtąd jego ulubionym zajęciem była zabawa lalkami i zabawkami zrobionymi domowym sposobem. Ojciec zrobił dla niego nawet teatr lalkowy. Matka Andersena, która zarabiała na życie piorąc w rzece bieliznę bogatszych ludzi, nie umiała nawet czytać i pisać, mimo to była dumna ze zdolności, jakimi obdarzony był jej syn. Zawsze walczyła, by w szkole nie karano go za marzycielską naturę i nieodrobione zadania domowe.

Lata szkolne to wedle wspomnień pisarza "prawdziwie nieszczęśliwe lata". Dyrektor szkoły pan Meisling, tak często, jak to tylko było możliwe, drwił z Hansa Christiana, z jego wyglądu i skłonności do pisania wierszy. Po latach dopiero przeprosił swego ucznia za złe traktowanie go w szkole; powiedział: "Pana jest chwała, a mój wstyd".

Pierwszy sukces przyniósł wiersz "Umierające dziecko". Wiersz stanowił rewolucję w literaturze - był pierwszym utworem literackim, w którym autor przemawiał do czytelnika głosem dziecka - dziecko stało się podmiotem lirycznym utworu. Potem napisał "Podróż piechotą z Kanału Holmensa do Wschodniego Przylądka wyspy Amager", a następnie powieść "Improwizator" oraz "Baśnie opowiedziane dzieciom". I stało się jak przepowiedział znajomy pisarza: "Improwizator" uczyni go sławnym, ale bajki uczynią go nieśmiertelnym.

I chociaż mimo rozlicznych starań Andersena nigdy nie udało się mu spełnić marzeń o karierze aktora teatru, to jednak wdarł się na sceny teatrów całego świata. Jego baśniowe postacie cieszą i smucą, radują i skłaniają do refleksji miliony widzów teatrów i kin. Są nimi lalki, marionetki, aktorzy i uczniowie szkolnych inscenizacji...

Brzydkie kaczątko stało się pięknym łabędziem. Czarodziejskie krzesiwo, jak rodzinna miejscowość Odense, rozbłysło światłem na jego cześć.

Marcin Paszkowski

Tomasz Szymański